Ο Γράμμος, η εθνοτική σύνθεση του ΔΣΕ και η διεθνής διάσταση μιας σύγκρουσης που σημάδεψε την Ελλάδα
Σαν σήμερα, στις 29 Αυγούστου 1949, ολοκληρωνόταν ουσιαστικά στον Γράμμο η τρίχρονη ένοπλη κομμουνιστική ανταρσία που είχε βυθίσει την Ελλάδα σε έναν ακόμη κύκλο αίματος, αμέσως μετά την Κατοχή και τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Η τελική επιχείρηση του Εθνικού Στρατού, με την κωδική ονομασία «ΠΥΡΣΟΣ Γ΄», είχε αρχίσει στον Γράμμο στις 24 Αυγούστου, με την κύρια επίθεση να εκδηλώνεται τα ξημερώματα της 25ης. Στις 29 Αυγούστου η 9η Μεραρχία είχε καταλάβει τη Μαύρη Πέτρα, το Κουκούλι, τα υψώματα 2169 και 2179 και τη δίοδο της Μπάρας, ενώ οι δυνάμεις του ΔΣΕ υποχωρούσαν προς την Αλβανία. Η ίδια η μεταγενέστερη ιστοριογραφία του ΚΚΕ τοποθετεί τη λήξη του ένοπλου αγώνα του ΔΣΕ ακριβώς στις 29 Αυγούστου 1949.
Η στρατιωτική νίκη στον Γράμμο έκλεισε έναν πόλεμο που είχε εξαντλήσει μια χώρα ήδη κατεστραμμένη από δέκα χρόνια πολέμου, κατοχής και εσωτερικών συγκρούσεων. Έκλεισε όμως και την τελευταία πραγματική δυνατότητα του ΚΚΕ να επιβάλει με στρατιωτικά μέσα την πολιτική εξουσία που δεν είχε αποκτήσει μέσω των θεσμών.
Η μεταγενέστερη δημόσια συζήτηση συγκέντρωσε σχεδόν όλο το βάρος της στον χαρακτηρισμό «Εμφύλιος Πόλεμος». Η ονομασία αυτή έχει πλέον επικρατήσει στην ελληνική και διεθνή ιστοριογραφία και περιγράφει ασφαλώς ένα πραγματικό χαρακτηριστικό της εποχής: Έλληνες πολέμησαν εναντίον Ελλήνων.
Η φύση της σύγκρουσης όμως γίνεται σαφέστερη όταν εξετάσουμε ποιος συγκρότησε τον ΔΣΕ, ποιος ήταν ο πολιτικός του σκοπός, από πού αντλούσε κρίσιμη στρατιωτική υποστήριξη και ποια ήταν η σύνθεση των δυνάμεών του στην τελική φάση του πολέμου.
Ένας κομματικός στρατός με επαναστατικό στόχο
Ο «Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδας» υπήρξε ο ένοπλος στρατός του ΚΚΕ. Η ονομασία του δεν πρέπει να συγχέεται με περιγραφή του πολιτικού καθεστώτος που επιδίωκε να εγκαθιδρύσει.
Το ΚΚΕ της δεκαετίας του 1940 ήταν ένα σταλινικό, λενινιστικό κόμμα με πολιτικό και ιδεολογικό πρότυπο τη Σοβιετική Ένωση και τις λεγόμενες Λαϊκές Δημοκρατίες της Ανατολικής Ευρώπης. Η στρατιωτική δομή του ΔΣΕ ακολουθούσε αυτή τη λογική, με ισχυρή κομματική καθοδήγηση και πολιτικούς επιτρόπους ενταγμένους στη διοίκηση των μονάδων.
Τον Δεκέμβριο του 1947 ιδρύθηκε μάλιστα η λεγόμενη «Προσωρινή Δημοκρατική Κυβέρνηση». Η προσπάθεια να αποκτήσει διεθνή αναγνώριση δεν απέδωσε. Η επιδίωξη ήταν σαφής: δημιουργία ελεγχόμενης επικράτειας, συγκρότηση παράλληλης κρατικής εξουσίας και τελικά ανατροπή της κυβέρνησης των Αθηνών.
Στη σύγχρονη στρατηγική ορολογία το μοντέλο αυτό αντιστοιχεί ευθέως στην έννοια της insurgency, της οργανωμένης δηλαδή ένοπλης εξέγερσης που επιδιώκει την κατάληψη ή την αντικατάσταση της κρατικής εξουσίας.
Ακόμη και ο André Gerolymatos, στο έργο του An International Civil War: Greece, 1943–1949, αντιμετωπίζει την πορεία της σύγκρουσης μέσα από αυτή την εξέλιξη. Η μελέτη του εντάσσει την ελληνική περίπτωση στους μηχανισμούς που διαμόρφωσαν τον πρώιμο Ψυχρό Πόλεμο και την αμερικανική πολιτική στην Ευρώπη.
Το στοιχείο που αλλάζει την εικόνα του 1949
Ιδιαίτερη σημασία έχει η εθνοτική σύνθεση του ΔΣΕ, κυρίως στις μονάδες που έδωσαν τις τελευταίες μάχες στη Δυτική Μακεδονία.
Ο Νίκος Μαραντζίδης έχει ασχοληθεί συστηματικά με τη συμμετοχή των Σλαβομακεδόνων στον ΔΣΕ. Σύμφωνα με τα στοιχεία που παραθέτει, στα μέσα του 1947 υπολογίζονταν περίπου σε 5.200, σχεδόν το ένα τέταρτο της δύναμης του ΔΣΕ. Μέχρι τα μέσα του 1948 είχαν ενταχθεί περίπου 14.000, ενώ στα τέλη του ίδιου έτους αποτελούσαν περίπου το 30% του στρατού.
Στην τελική φάση του 1949 η αναλογία μεταβλήθηκε δραματικά.
Στοιχεία που επικαλείται ο Μαραντζίδης, μεταξύ άλλων από το στέλεχος του ΔΣΕ Παντελή Βαϊνά και τον Βρετανό αξιωματικό και ιστορικό Christopher Woodhouse, αναφέρουν περίπου 14.000 Σλαβομακεδόνες σε συνολική δύναμη 20.000 μαχητών στα μέσα του 1949. Στις μονάδες του Γράμμου και του Βίτσι αποτελούσαν πλέον την πλειονότητα.
Το στοιχείο αυτό έχει ιδιαίτερο βάρος.
Δεν αρκεί να κοιτάξει κανείς τον αριθμό. Πρέπει να τον συνδέσει με το Μακεδονικό ζήτημα, τη στάση της γιουγκοσλαβικής ηγεσίας και τις αποφάσεις που είχε λάβει το ίδιο το ΚΚΕ.
Η 5η Ολομέλεια και το Μακεδονικό
Τον Ιανουάριο του 1949, λίγους μήνες πριν από τις τελικές μάχες, η 5η Ολομέλεια της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΕ διατύπωσε μία από τις πιο αμφιλεγόμενες αποφάσεις της ιστορίας του.
Στο επίσημο κείμενο αναφερόταν ότι μετά τη νίκη του ΔΣΕ και της «λαϊκής επανάστασης», ο λεγόμενος μακεδονικός λαός θα έβρισκε την «πλήρη εθνική αποκατάστασή του, έτσι όπως το θέλει ο ίδιος».
Η ύπαρξη της απόφασης δεν αμφισβητείται ούτε από το σημερινό ΚΚΕ. Η ίδια η Κομμουνιστική Επιθεώρηση την παραθέτει στο πλαίσιο της επίσημης ιστορικής αποτίμησης του κόμματος.
Η χρονική συγκυρία είναι κρίσιμη.
Στη γειτονική Γιουγκοσλαβία είχε ήδη δημιουργηθεί η Λαϊκή Δημοκρατία της Μακεδονίας ως ομόσπονδη μονάδα του γιουγκοσλαβικού κράτους. Σύγχρονη ακαδημαϊκή μελέτη του Cambridge καταγράφει ότι τόσο η ηγεσία της γιουγκοσλαβικής Μακεδονίας όσο και ο ίδιος ο Τίτο αντιμετώπιζαν τους σλαβόφωνους πληθυσμούς της ελληνικής Μακεδονίας ως ομοεθνείς και διατηρούσαν την προοπτική μελλοντικής μακεδονικής ενοποίησης.
Ο Τίτο είχε δηλώσει ήδη από το 1945 ότι η Γιουγκοσλαβία δεν εγκατέλειπε το δικαίωμα του «μακεδονικού λαού» στην ένωση και είχε αναφερθεί δημόσια στους «αδελφούς στην Αιγαιακή Μακεδονία». Οι δηλώσεις αυτές έδιναν αυτονόητα στο ζήτημα εθνική και γεωπολιτική διάσταση, πολύ πέρα από τα όρια μιας εσωτερικής ελληνικής πολιτικής αντιπαράθεσης.
Τα βόρεια σύνορα ως ζωτική αρτηρία
Η στρατιωτική δράση του ΔΣΕ συνδεόταν άμεσα με τη δυνατότητα πρόσβασης στα βόρεια σύνορα.
Η Γιουγκοσλαβία υπήρξε για μεγάλο μέρος του πολέμου ο σημαντικότερος εξωτερικός υποστηρικτής του. Από εκεί περνούσαν εφόδια, τραυματίες και μαχητές, ενώ υπήρχαν εγκαταστάσεις και δίκτυα υποστήριξης στο γιουγκοσλαβικό έδαφος.
Η ρήξη Τίτο–Στάλιν το 1948 άλλαξε δραματικά τις ισορροπίες. Η ηγεσία του ΚΚΕ συντάχθηκε με τη Μόσχα και την Κομινφόρμ, γεγονός που οδήγησε σταδιακά στη διακοπή της γιουγκοσλαβικής βοήθειας. Το ίδιο το ΚΚΕ αναγνωρίζει σήμερα ότι αυτή η επιλογή είχε αρνητικές συνέπειες για τη στήριξη του ΔΣΕ από τη Γιουγκοσλαβία.
Η Αλβανία παρέμεινε η τελευταία κρίσιμη έξοδος.
Γι’ αυτό και η προέλαση του Εθνικού Στρατού προς τα σύνορα κατά τον «ΠΥΡΣΟ Γ΄» είχε τόσο μεγάλη επιχειρησιακή σημασία. Στις 29 Αυγούστου, καθώς η 9η Μεραρχία καταλάμβανε τη δίοδο της Μπάρας, οι τελευταίες οργανωμένες δυνάμεις του ΔΣΕ εγκατέλειπαν τον Γράμμο προς την Αλβανία.
Η διαδρομή της ήττας αποτυπώνει με τρόπο σχεδόν συμβολικό και τη γεωγραφία ολόκληρου του πολέμου.
Μια ελληνική σύγκρουση μέσα στον Ψυχρό Πόλεμο
Θα ήταν επίσης ιστορικά ελλιπές να αποσιωπηθεί η εξωτερική βοήθεια προς την κυβερνητική πλευρά.
Η Βρετανία και στη συνέχεια οι Ηνωμένες Πολιτείες στήριξαν αποφασιστικά το ελληνικό κράτος. Το Δόγμα Τρούμαν του 1947 είχε άλλωστε την Ελλάδα και την Τουρκία στον πυρήνα του και αποτέλεσε βασικό σταθμό στη διαμόρφωση της αμερικανικής στρατηγικής ανάσχεσης της σοβιετικής επιρροής.
Αυτό ακριβώς εξηγεί και τον τίτλο που επέλεξε ο Gerolymatos: An International Civil War.
Η Ελλάδα είχε μετατραπεί σε ένα από τα πρώτα μέτωπα του Ψυχρού Πολέμου. Στο εσωτερικό της χώρας εξελισσόταν μια αιματηρή σύγκρουση, πίσω από την οποία όμως υπήρχαν πλέον δύο ανταγωνιστικά διεθνή συστήματα.
Η διαφορά που έχει ιδιαίτερη σημασία για τον χαρακτήρα της ανταρσίας αφορά το θεσμικό επίπεδο. Η ελληνική κυβέρνηση αποτελούσε τη διεθνώς αναγνωρισμένη κυβέρνηση της χώρας και οι Ένοπλες Δυνάμεις τον τακτικό στρατό του ελληνικού κράτους. Η εξωτερική βοήθεια ενίσχυσε το κράτος στην αντιμετώπιση μιας ένοπλης επαναστατικής οργάνωσης που διεκδικούσε την εξουσία.
Γιατί ο όρος «κομμουνιστική ανταρσία» παραμένει ουσιαστικός
Η λέξη «ανταρσία» απέκτησε μετά τη Μεταπολίτευση έντονο πολιτικό φορτίο. Αυτό όμως δεν αφαιρεί το περιγραφικό της περιεχόμενο.
Από το 1946 έως το 1949 το ΚΚΕ συγκρότησε δικό του στρατό, δημιούργησε δική του «κυβέρνηση», έλεγξε περιοχές της χώρας και επιχείρησε ένοπλα να ανατρέψει την πολιτική και κρατική τάξη.
Η εξέλιξη αυτή πραγματοποιήθηκε με ουσιαστική υποστήριξη γειτονικών κομμουνιστικών κρατών και σε στενή σύνδεση με τον ευρύτερο ανταγωνισμό Ανατολής και Δύσης.
Στην τελική περίοδο προστέθηκε μια ακόμη παράμετρος: η μεγάλη, σε ορισμένες κρίσιμες μονάδες πλειοψηφική, συμμετοχή Σλαβομακεδόνων και η ταυτόχρονη δέσμευση του ΚΚΕ για την «εθνική αποκατάσταση» του λεγόμενου μακεδονικού λαού.
Η περιγραφή της περιόδου αποκλειστικά ως σύγκρουσης «Δεξιάς και Αριστεράς» αφήνει έξω αυτά τα δεδομένα.
Και χωρίς αυτά δεν μπορεί να γίνει κατανοητός ο Αύγουστος του 1949.
Η 29η Αυγούστου
Στις 29 Αυγούστου 1949 ο ΔΣΕ εγκατέλειπε τον Γράμμο.
Την επομένη καταλήφθηκε και το Κάμενικ και η οργανωμένη ένοπλη παρουσία του είχε ουσιαστικά τερματιστεί.
Η Ελλάδα έβγαινε από μια δεκαετία μέσα στην οποία είχε γνωρίσει πόλεμο, κατοχή, λιμό, αντίσταση, Δεκεμβριανά και τρία ακόμη χρόνια ένοπλης σύγκρουσης.
Η νίκη του Εθνικού Στρατού απέτρεψε την επικράτηση ενός κομμουνιστικού καθεστώτος στην Ελλάδα και διατήρησε τη χώρα στον δυτικό κόσμο, σε μια στιγμή κατά την οποία η υπόλοιπη Βαλκανική είχε σχεδόν στο σύνολό της περάσει υπό κομμουνιστικά καθεστώτα.
Η ιστορική συμφιλίωση που ακολούθησε πολλές δεκαετίες αργότερα ήταν αναγκαία. Καμία χώρα δεν μπορεί να πορεύεται επ’ αόριστον με τις πληγές ενός πολέμου ανοιχτές.
Η συμφιλίωση όμως ωριμάζει όταν μπορεί να αντέξει τα γεγονότα.
Σήμερα, εβδομήντα επτά χρόνια μετά, ο Γράμμος μπορεί να μελετηθεί χωρίς τα πάθη εκείνης της γενιάς. Αυτό ακριβώς επιτρέπει να εξετάσουμε ψύχραιμα τη διεθνή εξάρτηση του ΔΣΕ, την εθνοτική σύνθεσή του, τις αποφάσεις του ΚΚΕ για το Μακεδονικό και τον χαρακτήρα της ένοπλης προσπάθειας κατάληψης της εξουσίας.
Και επιτρέπει παράλληλα να θυμόμαστε τους στρατιώτες και τους αξιωματικούς του Εθνικού Στρατού που έπεσαν στον Γράμμο και στο Βίτσι.
Στις 29 Αυγούστου 1949 έκλεισε το τελευταίο μεγάλο κεφάλαιο της κομμουνιστικής ανταρσίας. Για την Ελλάδα άρχιζε, δύσκολα και επώδυνα, μια νέα εποχή.
Η Ιστορία δεν χρειάζεται να ξαναγράψει τα πάθη εκείνων που την έζησαν.
Χρειάζεται να μην ξεχάσει τα γεγονότα.
Πηγές – Ενδεικτική βιβλιογραφία
* Στάθης Ν. Καλύβας – Νίκος Μαραντζίδης, Εμφύλια Πάθη: 23 ερωτήσεις και απαντήσεις για τον Εμφύλιο, εκδ. Μεταίχμιο.
* André Gerolymatos, An International Civil War: Greece, 1943–1949, Yale University Press.
* Νίκος Μαραντζίδης, μελέτες και δημοσιεύσεις για τον Δημοκρατικό Στρατό
Ελλάδας, τη συμμετοχή των Σλαβομακεδόνων και τη διεθνή διάσταση του
πολέμου.
* Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας, Δοκίμιο Ιστορίας του ΚΚΕ, περίοδος
1918–1949, καθώς και τα κείμενα της 5ης Ολομέλειας της Κεντρικής
Επιτροπής, Ιανουάριος 1949.
* Ελληνικός Στρατός / Διεύθυνση Ιστορίας Στρατού, ιστορικά στοιχεία για
τις επιχειρήσεις «ΠΥΡΣΟΣ» και τις μάχες Γράμμου–Βίτσι, Αύγουστος 1949.
* Ιωάννης Κρασσάς, Η τελευταία μάχη – Γράμμος, 24–30 Αυγούστου 1949, Ένωση Αποστράτων Αξιωματικών Στρατού.
* Nationalities Papers, Cambridge University Press, μελέτη για την
εθνοτική διάσταση του Ελληνικού Εμφυλίου Πολέμου στη Δυτική Μακεδονία
και τη συμμετοχή των Σλαβομακεδόνων.
* Yale University Press, βιβλιογραφικό και ιστορικό υλικό για το έργο
του André Gerolymatos και τη διεθνοποίηση της ελληνικής σύγκρουσης.
* Αρχειακό και ιστορικό υλικό σχετικά με το Δόγμα Τρούμαν, την
αμερικανική στρατιωτική βοήθεια και τη διεθνή διάσταση της σύγκρουσης.
* Άρθρο του Νέστορα Γρηγορόπουλου, Πλοιάρχου Α’ Ε.Ν. Στελέχους ναυτιλιακής επιχείρησης, για το Ελλάδα 24
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου