Το Κίνημα της 1ης Μαρτίου 1935

 

03 Φεβρουαρίου 2026

 Από Αντιστράτηγο ε.α. Ιωάννη Κρασσά

«Ἑλενίτσα οἱ μεγάλοι μάστοροι κάνουν τὰ μεγάλα λάθη». Ο Ελευθέριος Βενιζέλος (1864-1936) προς την σύζυγο του Έλενα[1] (1874-1959) μετά την αποτυχία του κινήματος της 1^ης Μαρτίου 1935. 

Το Κίνημα

Την 20:30 της 1^ης Μαρτίου 1935, από το πυροβολείο του Λυκαβηττού ρίχθηκαν τρείς κανονιοβολισμοί, με τους οποίους τέθηκαν σε επιφυλακή οι στρατιωτικές μονάδες των Αθηνών. Αιτία του συναγερμού υπήρξε η έκρηξη στρατιωτικού κινήματος βενιζελικών αξιωματικών προς ανατροπή της κυβερνήσεως Παναγή Τσαλδάρη[2] (1868-1936). Το κίνημα προπαρασκευάσθηκε και πραγματοποιήθηκε υπό τις άμεσες οδηγίες και τις ευλογίες του

Ελευθερίου Βενιζέλου. Η αποτυχημένη κατάληξή του σηματοδότησε το τερματισμό της παρουσίας του μεγάλου κρητικού στα πολιτικά πράγματα της Ελλάδος[3]. 

Η Ταραγμένη Περίοδος του Μεσοπολέμου

Από την απελευθέρωση της Ελλάδος (3 Φεβρουαρίου 1830) μέχρι την αποκατάσταση της δημοκρατίας (23 Ιουλίου 1974), τα στρατιωτικά κινήματα, επιτυχημένα ή μη, έπαιξαν σημαντικό ρόλο στις πολιτικές μας εξελίξεις. Από την Μικρασιατική καταστροφή (Οκτώβριος 1922) μέχρι την έναρξη του Ελληνο-ιταλικού πολέμου (Οκτ 1940) σημειώθηκαν 9 κινήματα[4] και 2 πολιτειακές μεταβολές. Οι αρχηγοί των πραξικοπημάτων, πάντοτε στο όνομα της «σωτηρίας» της πατρίδος, ανέτρεπαν τις εκλεγμένες κυβερνήσεις, καταχρώμενοι της ισχύος των όπλων που τους εμπιστεύθηκαν. Η έντονος αντιπαλότητα της περιόδου εκπορεύτηκε από τον «Εθνικό Διχασμό», ο οποίος άρχισε το 1915, λόγω της διαφωνίας του Βασιλέως Κωνσταντίνου Α΄ (1868-1923) και του Πρωθυπουργού Ελευθερίου Βενιζέλου, σχετικά με τη συμμετοχή της Ελλάδος στο Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Βλέπε σχετικό άρθρο, Ο Εθνικός Διχασμός. 

Κωνσταντίνος-Βενιζέλος.

Τα Σημαντικά Γεγονότα πριν την Εκδήλωση του Κινήματος

• Το 6^η Οκτωβρίου 1910 ο Βενιζέλος ανέλαβε για πρώτη φορά τα ηνία της χώρας.
• Την 10^η Αυγούστου 1920, η υπογραφή της Συνθήκης των Σέρβων[5], υπήρξε η μέγιστη στιγμή του, με την οποία πραγματοποίησε το όραμα της Μεγάλης Ιδέας, της Ελλάδος των 2 ηπείρων και των 5 θαλασσών.
• Την 1^η Νοεμβρίου 1920, ο Βενιζέλος έχασε στις βουλευτικές εκλογές τις οποίες ο ίδιος είχε κηρύξει. Η απόφαση του εκλογικού σώματος έχει αποτελέσει αντικείμενο εμβριθών αναλύσεων, για το εάν η αποδοκιμασία στρέφονταν προς το φορέα ή τη πολιτική του. Το γεγονός είναι ότι οι Έλληνες δέχθηκαν επί διετία να υποστούν ακόμη μεγαλύτερές θυσίες, εξαντλώντας τα όρια της αντοχής τους, για τη συνέχιση της βενιζελικής πολιτικής.
• Το Σεπτέμβριο του 1922, η Μικρασιατική Καταστροφή. Βλέπε σχετικό άρθρο.Το Χρονικό της Μικρασιατικής Καταστροφής (Α΄ Μέρος)-(Β΄ Μέρος).
• Την 14 Νοεμβρίου 1922, η Εκτέλεση των Έξι (5 πολιτικών και ενός στρατιωτικού) ως υπευθύνων της Μικρασιατικής Καταστροφής. Βλέπε σχετικό άρθρο, Η Εκτέλεση των Έξι (15 Νοε 1922).
• 
• Την 25 Μαρτίου 1924 η αλλαγή του πολιτεύματος σε Προεδρευομένη Δημοκρατία (Β' Ελληνική Δημοκρατία) και η κατάργηση του θεσμού της Βασιλείας. 
• Την 19^η Αυγούστου 1928, ο Βενιζέλος επανήλθε στο πολιτικό στίβο επιτυγχάνοντας σαρωτική νίκη στις εκλογές, υποσχόμενος κοινωνική γαλήνη, αρωγή των προσφύγων, οικονομική ανάπτυξη και λήθη του παρελθόντος. Το κόμμα των «Φιλελευθέρων» έλαβε το 46% των ψήφων και 178 έδρες, έναντι 24% και 19 έδρες που έλαβε το «Λαϊκό Κόμμα, υπό τον Παναγή Τσαλδάρη. 
• Τα ξημερώματα της 6^ης Μαρτίου 1933 εκδηλώθηκε το Κίνημα του Νικολάου Πλαστήρα[6], αμέσως μετά την ανακοίνωση των αποτελεσμάτων των εκλογών που διεξήχθησαν τη προηγούμενη ημέρα. Η «Ηνωμένη Αντιπολίτευση»[7] υπό τον Παναγή Τσαλδάρη υπερίσχυσε του «Εθνικού Συνασπισμού[8]» υπό τον Βενιζέλο. Ο Πλαστήρας επιχείρησε να εμποδίσει την άνοδο του Λαϊκού Κόμματος στην εξουσία, υποστηρίζοντας ότι η νίκη των αντιβενιζελικών θα σήμαινε το τέλος της Αβασίλευτου Δημοκρατίας και την παλινόρθωση της μοναρχίας. Το κίνημα απέτυχε και ο αρχηγός του διέφυγε στη Γαλλία. 

Η Απόπειρα Δολοφονίας του Βενιζέλου

Την 6^η Ιουνίου 1933 στη Λεωφόρο Κηφισίας, το όχημα επί του οποίου επέβαινε ο Βενιζέλος δέχθηκε πυρά από άλλο όχημα, χωρίς όμως οι επίδοξοι δολοφόνοι να επιτύχουν του σκοπού τους.[9]

Η Οργάνωση του Κινήματος

Το κίνημα οργανώθηκε από τον Βενιζέλο, ο οποίος δεν θέλησε να εμφανισθεί ως ο αρχηγός για λόγους αρχής. Επιθυμούσε να φανεί ότι δεν τον ενδιέφερε η επάνοδός του στην εξουσία μέσω πραξικοπήματος. Τα εν «ενεργείᾳ» στελέχη των Ενόπλων Δυνάμεων οργάνωσαν την ΕΣΟ (Ελληνική Στρατιωτική Οργάνωση), αρνούμενοι να τεθούν υπό τις διαταγές του Νικολάου Πλαστήρα. Τα εν «αποστρατείᾳ» στελέχη και οι απότακτοι του κινήματος του 1933 οργάνωσαν την «Δημοκρατική Άμυνα» της οποίας προΐστατο ο Αντιστράτηγος ε.α. Αναστάσιος Παπούλας,[10] (1857-1935) αλλά ουσιαστικά την διεύθυνε ο Πλαστήρας από τη Γαλλία. Οι στασιαστές σχεδίασαν την κατάληψη του στόλου, ο οποίος στην συνέχεια θα έπλεε προς Θεσσαλονίκη και Καβάλα, με σκοπό την ενίσχυση των εκεί σχηματισμών για την επικράτηση του κινήματος στην Βόρεια Ελλάδα. Ταυτοχρόνως θα "επαναστατούσαν" τα νησιά του Αιγαίου και η Κρήτη. Εάν η κυβέρνηση υπέκυπτε, θα σχηματιζόταν στρατιωτική κυβέρνηση, ειδάλλως θα σχηματιζόταν προσωρινή στην Θεσσαλονίκη, η οποία θα εκστράτευε κατά των Αθηνών, όπως συνέβη το 1917. Ο Αντιστράτηγος Αλέξανδρος Οθωναίος[11] (1879–1970) δεν αποδέχθηκε την πρόταση του Βενιζέλου να ηγηθεί του κινήματος. Απουσία αρχηγού η προετοιμασία και η οργάνωση του όλου επιχειρήματος ανατέθηκε στους: Αντιστράτηγο ε.α. Κωνσταντίνο Πράσσο-Βλάχο, Πλοίαρχο ε.α. Ανδρέα Κολιαλέξη[12] (1884-1953) και Συνταγματάρχη ε.ε. Στέφανο Σαράφη[13] (1890-1957). 

Οι Ενέργειες των Κινηματιών

Το απόγευμα της 1^ης Μαρτίου 1935 οι στασιαστές κατέλαβαν το θωρηκτό «Αβέρωφ», το εύδρομο «Έλλη», 3 αντιτορπιλικά, 2 υποβρύχια και 1 τορπιλοβόλο. Ο «επαναστατικός» στόλος εξήλθε του ναυστάθμου και κατευθύνθηκε προς την Σούδα. Από τις μονάδες των Αθηνών τέθηκαν υπό τον έλεγχο των κινηματιών το «Πρότυπο Ευζωνικό Τάγμα» που έδρευε στο στρατόπεδο Μακρυγιάννη και η Σχολή Ευελπίδων. Στην Βόρεια Ελλάδα το Δ΄ Σώμα Στρατού υπό τον Αντιστράτηγο Δημήτριο Καμμένο, με έδρα την Καβάλα, προσχώρησε στο κίνημα. Ο Γεώργιος Κονδύλης [1879-1936, (βλέπε σχετικό άρθρο Θεόδωρος Πάγκαλος-Γεώργιος Κονδύλης)] ως Υπουργός Στρατιωτικών είχε μεταθέσει τους φανατικότερους των βενιζελικών εκτός Αττικής. Είχε γνώση της προετοιμασίας του κινήματος, λόγω προτάσεως που του έγινε να συμμετάσχει. Το πρώτο εικοσιτετράωρο τήρησε στάση αναμονής αναμένοντας να δει προς τα πού θα κλίνει η πλάστιγγα. Όταν συνειδητοποίησε ότι δεν υπάρχουν ελπίδες επιτυχίας, στήριξε τον Τσαλδάρη με όλες του τις δυνάμεις. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα η κυβέρνηση να αντιδράσει με καθυστέρηση μίας ημέρας. Η συμμετοχή του Ιωάννη Μεταξά στην κυβέρνηση ως υπουργού άνευ χαρτοφυλακίου, βοήθησε στην αποτελεσματική οργάνωση της καταστολής του. Οι πιστές στην κυβέρνηση μονάδες ενισχύθηκαν με πρόσκληση εφέδρων, μετά από επιλογή για τα αντιβενιζελικά τους φρονήματα. Την 11^η Μαρτίου, κατόπιν μικρής εκτάσεως αψιμαχίες στην Μακεδονία, ο Βενιζέλος συνειδητοποίησε το μάταιο του αγώνος και αναχώρησε μέσω Ρόδου για την Ιταλία, όπου κατέφυγαν και οι προσχωρήσαντες στο κίνημα ναυτικοί. Ο Καμμένος και οι επιτελείς του διέφυγαν στην Βουλγαρία. 

Ο Βενιζέλος με την Έλενα αποβιβάζονται στην Κάσο.

Οι Ποινές

Στις δίκες που ακολούθησαν καθαιρέθηκε και αποτάχθηκε από τον στρατό και το ναυτικό ικανός αριθμός στελεχών. Στους πρωταίτιους, οι περισσότεροι των οποίων είχαν διαφύγει στο εξωτερικό, επιβλήθηκε η ποινή του θανάτου. Την 5^η Απριλίου 1935 εκτελέσθηκε ο Επίλαρχος Σταμάτης Βολάνης[14] (1898–1935) στην Θεσσαλονίκη (Επταπύργιο), ενώ την 14^η Μαΐου εκτελέσθηκαν οι απόστρατοι Αντιστράτηγοι Αναστάσιος Παπούλας και Μιλτιάδης Κοιμήσης[15] στην Αθήνα (Ζωγράφου). Στα κινήματα οι εκτελέσεις ήσαν σπάνιες, αλλά στη συγκεκριμένη περίπτωση αποδόθηκαν στην επιθυμία εκδικήσεως για την εκτέλεση των έξι. 

Τα Αίτια της Αποτυχίας

Στην Ελλάδα τα κινήματα επικρατούσαν όταν ελέγχονταν η πρωτεύουσα. Οι κινηματίες του 35 δεν μπόρεσαν να καταλάβουν ούτε τη Θεσσαλονίκη. Ο στόλος δεν κατέπλευσε αμέσως στην Βόρειο Ελλάδα, αλλά κατευθύνθηκε στη Κρήτη. Η απόφαση του Βενιζέλου να μην ηγηθεί του κινήματος, αλλά να το αναγνωρίσει μετά την επικράτησή του αποδείχθηκε λανθασμένη.

Το κίνημα της 1^ης Μαρτίου 1935 εκδηλώθηκε με δικαιολογία τη προστασία της δημοκρατίας από τη παλινόρθωση της βασιλείας. Στο σκεπτικό υπάρχει μία αντίφαση η οποία αφορά τη κατάλυση των δημοκρατικών διαδικασιών στο όνομα της δημοκρατίας. Επί της ουσίας επιτάχυνε αυτό που ήθελε να αποτρέψει. Η πλειοψηφία του λαού ήταν αντιβασιλική, αλλά η αποτυχία του κινήματος κατέστησε αναπόδραστο την επιστροφή του Βασιλέως Γεωργίου Β΄.

Το κίνημα της 1^ης Μαρτίου στερείτο σαφούς ιδεολογικού πλαισίου ικανού να συνεπάρει τον λαό Τα αίτιά του δεν ήσαν ούτε ιδεολογικά, ούτε ταξικά. Επί της ουσίας ήταν το τελευταίο ξέσπασμα του εκρηκτικού χαρακτήρος του Βενιζέλου. Ο Βενιζέλος όταν ζήτησε από τον Οθωναίο να ηγηθεί του κινήματος έκλεισε την επιστολή του με τη φράση: «Καὶ δὲν θέλω νὰ κλείσω ὁριστικῶς τὰ μάτια, χωρὶς νὰ καταβάλω προηγουμένως πρὸς στερέωσιν τοῦ ἔργου μας πᾶσα ψυχικὴν καὶ σωματικὴν δύναμιν ποὺ μοῦ ὑπολείπεται, ὥστε θνήσκων νὰ εἶμαι ἥσυχος διὰ τὸ μέλλον» [16]. 

Επίστρατοι που κλήθηκαν για την αντιμετώπιση του κινήματος.

Ο Θάνατος του Ελευθερίου Βενιζέλου

Την 08:05 της 18^ης Μαρτίου 1936, η μεγαλύτερη μορφή της νεωτέρας πολιτικής ιστορίας της πατρίδος μας άφησε την τελευταία του πνοή εις το Παρίσι, μετά από εγκεφαλικό επεισόδιο. Εγκατέλειψε τα εγκόσμια μακριά από την Ελλάδα, μακριά από την Κρήτη, μακριά από τους φίλους του. 

Ο Βενιζέλος τεθνηκώς.

Διαπιστώσεις-Συμπεράσματα

«Η αντίσταση στο πειρασμό δείχνει το μέτρο του χαρακτήρος». Ως λαός στην πλειονότητά μας δεν το έχουμε και δεν μπορούμε να ελέγξουμε τις παρορμήσεις μας, όταν πρόκειται για το προσωπικό μας συμφέρον. Εάν πάλι η στάση μας είναι θέμα επιλογής και όχι ικανότητος, ενεργούμε χωρίς ηθικές αρχές και θα ζούμε συνεχώς με τις ψευδαισθήσεις μας.

Καθ΄ όλη την σύγχρονη ιστορία μας η πλειοψηφία των Ελλήνων, ευρισκόμενη εκτός του συστήματος εξουσίας, αναζητά «σωτήρες» για να τιμωρήσουν τους διεφθαρμένους και να διορθώσουν τα κακώς κείμενα. Από τη στιγμή που αποκτήσει πρόσβαση στη διοίκηση, θεωρεί αυτονόητη τη κατάχρησή της.

Οι «σωτήρες» από την άλλη πιστεύουν ότι είναι αναντικατάστατοι, ότι έχουν λάβει «θεϊκή» εντολή και ότι έχουν την αποκλειστικότητα στην εξουσία εφ’ όρου ζωής και μετά από αυτούς οι απόγονοί τους. Στην συνέχεια εμφανίζεται ένας νέος «σωτήρας» και η φαρσοκωμωδία συνεχίζεται.

Οι ηγέτες γνωρίζουν πως να χειραγωγούν το λαό, αλλά επιβάλλεται να διαθέτουν αυτοσυνειδησία. Δεν θα πρέπει διστάζουν να πουν αυτό που πιστεύουν έστω και εάν δεν αρέσει, ειδάλλως δεν ανήκουν στη κατηγορία των μεγάλων.

Την 9^η Μαρτίου 1936 μετά την επάνοδο του Γεωργίου Β΄ στο θρόνο, ο Βενιζέλος διαμένων στο Παρίσι, έστειλε επιστολή προς τον Βουλευτή Αχαΐας Λουκά Ρούφο[17] (1878-1949) στην οποία έγραφε: «Δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ σοῦ εἴπω πόσο ζωηρὰ εἶναι ἡ χαρά μου, διότι ὁ Βασιλεὺς ἀπεφάσισε νὰ πατάξη ἐπιτελοῦς τὰς διηνεκεῖς ἐπεμβάσεις τῶν στρατιωτικῶν παραγόντων …» και κλίνει την επιστολή με τη πρόταση: «’Από μέσα άπό τήν καρδιά μου ἀναφωνῶ: Ζήτω ὁ Βασιλεύς».[18] 

Ο Ιωάννης Μεταξάς εκ των φανατικότερων αντιπάλων του Ελευθερίου Βενιζέλου κατά την αγόρευσή του στη βουλή μετά το θάνατό του είπε:«Ἀλλά ὑπάρχει μἰα μεγάλη σελίς τῆς ἱστορίας πρὸ τῆς ὁποίας κύπτουσιν εὐλαβῶς καὶ φίλοι καὶ ἐχθροί. Ἡ ἐποχή κατά τήν «ὁποίαν ὁ Ἐλευθέριος Βενιζέλος σημαιοφόρος τῆς ἀναγεννωμένης Ἑλλάδος, ἡγούμενος τῆς πολιτικῆς της, ἐνέπενευσεν εἰς τὸ ἔθνος τὴν αὐτοπεποίθεσιν καὶ τὸ ὡθησε πρὸς τὴν νίκην καὶ την δόξαν».

Η μεγαλοψυχία είναι χαρακτηριστικό των ευγενών και ηθικών προσωπικοτήτων που δεν ενδίδουν στις μικρότητες και μπορούν να συγχωρούν.

Αντιστράτηγος ε.α. Ιωάννης Κρασσάς

Φεβρουάριος 2026

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1. «Η Ελλάς μεταξύ δύο Πολέμων», τόμος 2^ος, Γρηγορίου Δαφνή, Αθήνα 1954.
2. «Πολιτική Ιστορία της Νεωτέρας Ελλάδος», Σπύρου Β. Μαρκεζίνη, ΠΑΠΥΡΟΣ ΓΡΑΦΙΚΑΙ ΤΕΧΝΑΙ Α.Ε, Αθήνα 1966.
3. «Ιστορία του Ελληνικού Έθνους», ΕΚΔΟΤΙΚΗ ΑΘΗΝΩΝ Α.Ε. Αθήνα 1977
4. «Μεταξάς το Προσωπικό του Ημερολόγιο», Επιμέλεια Χρήστος Χρηστίδης, Εκδόσεις Γκοβοστή, Αθήνα 1995.
5. «Εγκυκλοπαίδεια ΠΑΠΥΡΟΣ LAROUSSE BRITTANICA», Εκδοτικός οίκος ΠΑΠΥΡΟΣ, Αθήνα 2007.

 

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

[1] Η Έλενα Σκυλίτση-Στεφάνοβικ (1874 Λονδίνο-1959) καταγωγής από τη Χίο, υπήρξε η δεύτερη σύζυγος του Ελευθερίου Βενιζέλου. Η πρώτη σύζυγος Μαρία Κατελούζου-Ελευθερίου (1870-1894) απεβίωσε από επιλόχειο πυρετό μετά το δεύτερο τοκετό.

[2] Ο Παναγής Τσαλδάρης (1868-1936) σπούδασε νομικά στο ΕΚΠΑ, στην Γερμανία και στη Γαλλία. Υπήρξε κορυφαία προσωπικότητα της συντηρητικής παρατάξεως και ηγέτης του Λαϊκού Κόμματος. Διετέλεσε 2 φορές πρωθυπουργός της Ελλάδος κατά την περίοδο 1932–1935. Υπήρξε ο κύριος εκφραστής του αντιβενιζελισμού, επιδιώκοντας ωστόσο τη μετριοπάθεια και τη συμφιλίωση. Η σύζυγος του Λίνα Τσαλδάρη υπήρξε η πρώτη Ελληνίδα που διατέλεσε υπουργός. 

Ο Παναγής Τσαλδάρης ,

[3] Ο Γρηγόριος Δαφνής στο δίτομο έργο του «Η Ελλάς μεταξύ δύο Πολέμων» αφιερώνει 70 σελίδες σχετικά με το κίνημα της 1^ης Μαρτίου 1935, παραθέτοντας πλήθος πειστηρίων.

[4] Τα κυριότερα κινήματα της περιόδου 1922-1940 είναι τα εξής:

1. 11 Σεπτεμβρίου 1922: Κίνημα των Πλαστήρα-Γονατά-Φωκά μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, που οδήγησε στην παραίτηση του Κωνσταντίνου Α' και στην εκτέλεση των 6
2. 22 Οκτωβρίου 1923: Αποτυχημένο κίνημα των Γεωργίου Λεοναρδόπουλου-Παναγιώτη Γαργαλίδη με στόχο την ανατροπή της κυβερνήσεως Γονατά.
3. 25 Ιουνίου 1925: Πραξικόπημα του Θεόδωρου Πάγκαλου, ο οποίος εγκαθίδρυσε δικτατορία.
4. 22 Αυγούστου 1926: Ανατροπή του Πάγκαλου από τον Γεώργιο Κονδύλη.
5. 6 Μαρτίου 1933: Αποτυχημένη απόπειρα του Νικολάου Πλαστήρα μετά την εκλογική ήττα της βενιζελικής παρατάξεως.
6. 1 Μαρτίου 1935: Μεγάλο βενιζελικό κίνημα που απέτυχε και οδήγησε στην εκκαθάριση του στρατεύματος από βενιζελικούς αξιωματικούς.
7. 10 Οκτωβρίου 1935: Κίνημα των Κονδύλη, Αλέξανδρου Παπάγου και Γεωργίου Ρέππα που κατάργησε την Αβασίλευτη Δημοκρατία και επανάφερε τη Βασιλεία.
8. 4 Αυγούστου 1936: Ο Ιωάννης Μεταξάς, με τη στήριξη του Βασιλέως Γεωργίου Β', επιβάλλει δικτατορία, η οποία διήρκεσε έως το 1941.
9. 29 Ιουλίου 1938: Αποτυχημένο κίνημα στην Κρήτη κατά του καθεστώτος Μεταξά.  

[5] Την 10^η Αυγούστου 1920 στην πόλη Σέβρες της Γαλλίας, υπογράφηκε  η συνθήκη με την οποία καταλύθηκε η οθωμανική αυτοκρατορία, ενώ ταυτοχρόνως δημιουργήθηκε η Μεγάλη Ελλάς. Η Τουρκία περιοριζόταν στον μικρασιατικό πυρήνα της. Η πατρίδα μας κέρδιζε ολόκληρη την Θράκη, την Σμύρνη με την ενδοχώρα (κατοχή για 5 χρόνια και μετά διενέργεια δημοψηφίσματος για την προσάρτησή της στην Ελλάδα), τα νησιά του Αιγαίου (μαζί με την Ίμβρο και την Τένεδο) και τα Δωδεκάνησα εκτός από την Ρόδο. Η έκταση της Ελλάδος αυξανόταν στα 174.000 τ.χ και ο πληθυσμός στα 7,5 εκατ. Σίγουρα ήταν η ωραιότερη στιγμή στην ζωή του Βενιζέλου.

Ο Χάρτης της Μεγάλης Ελλάδος.

[6] Ο Αντιστράτηγός Νικόλαος Πλαστήρας (1883 Μορφοβούνι Καρδίτσας -Αθήνα 1953) Διετέλεσε τρεις φορές πρωθυπουργός της Ελλάδος (3 Ιαν-8 Απρ 1945, 15 Απρ-21 Αυγ 1950, 27 Οκτ 1951-11 Οκτ 1952). Το 1903 κατετάγη στον στρατό και το 1907 έλαβε μέρος στον Μακεδονικό Αγώνα. Το 1909 συμμετείχε στο κίνημα στου Γουδή. Το 1912 ως Ανθυπολοχαγός πολέμησε στους Βαλκανικούς Πολέμους (1912-13). Το 1916, συμμετείχε στο κίνημα της Εθνικής Αμύνης στην Θεσσαλονίκη. Το Μάιο του 1917 με τον βαθμό του ταγματάρχου, ως Διοικητής του ΙΙΙ τάγματος του 6^ου Συντάγματος Αρχιπελάγους, πολέμησε στην μάχη του Σκρά ντι Λέγκεν. Το 1919 ο Αντισυνταγματάρχης Πλαστήρας αποστάλθηκε στην Ουκρανία ως Διοικητής του 5/42 Συντάγματος Ευζώνων της 13^ης Μεραρχίας, το οποίο διοίκησε αδιαλείπτως μέχρι τον Σεπτέμβριο του 1922. Ο Πλαστήρας υπήρξε γνήσιο τέκνο των στρατιωτικών κινημάτων του 1909, 1916, 1922, 1933 και 1935. Άγγιξε το συναίσθημα του ελληνικού λαού και ιδιαίτερα των προσφύγων, στην συνείδηση του οποίου έχει μείνει ως «ο Μαύρος Καβαλάρης». Το προσωνύμιο αυτό είχε δοθεί στον Αντισυνταγματάρχη (ΠΖ) Ιωάννη Βελισαρίου, τον ήρωα της απελευθερώσεως των Ιωαννίνων, που σκοτώθηκε στην μάχη της Κρέσνας την 13^η Ιούλιου 1913, κατά τον Β΄ Βαλκανικό Πόλεμο. 

[7] Η «Ηνωμένη Αντιπολίτευση» συγκροτήθηκε από: Το «Λαϊκό Κόμμα» υπό τον Παναγή Τσαλδάρη (38%/118 έδρες), το «Εθνικό Ριζοσπαστικό Κόμμα» υπό τον Γεώργιο Κονδύλη (4%/11 έδρες), το «Κόμμα Ελευθεροφρόνων» υπό τον Ιωάννη Μεταξά (2,2%/6 έδρες) και «Συμπράξαντες Αγροτικοί» (1,7%/1 έδρα).

[8] Ο «Εθνικός Συνασπισμός» συγκροτήθηκε από: Το «Κόμμα Φιλελευθέρων» υπό τον Ελευθέριο Βενιζέλο (33,3%/80 έδρες), το «Προοδευτικό Κόμμα» υπό τον Γεώργιο Καφαντάρη (6,7%/10 έδρες), το «Αγροτικό Εργατικό Κόμμα» υπό τον Αλέξανδρο Παπαναστασίου (4,1%/13 έδρες) , οι «Συμπράξαντες Αγροτικοί» (1,7%/5 έδρες) και το «Κόμμα Συντηρητικών Δημοκρατικών» υπό τον Ανδρέα Μιχαλακόπουλο (0.9/2 έδρα)

[9] Ο Βενιζέλος και η σύζυγός του Έλενα, επέστρεφαν από δείπνο στο σπίτι της στενής τους φίλης και συγγραφέως Πηνελόπης Δέλτα στην Κηφισιά. Στο ύψος του Αμαρουσίου ένα αυτοκίνητο (μάρκας Cadillac) άρχισε να καταδιώκει την θωρακισμένη «Pachard» του Βενιζέλου. Οι δράστες άνοιξαν πυρ προκαλώντας μια «κινηματογραφική» καταδίωξη που διήρκεσε περίπου 7 χιλιόμετρα. Από την επίθεση σκοτώθηκε ο σωματοφύλακας του Βενιζέλου, Ιωάννης Μαρκάκης, ενώ τραυματίστηκαν η σύζυγός του Έλενα και ο οδηγός του. Ο Βενιζέλος υπέστη μόνο ελαφρές αμυχές. Η έρευνα αποκάλυψε την εμπλοκή παρακρατικών στοιχείων και ανώτατων αξιωματικών της Αστυνομίας, όπως του τότε Διευθυντού της Γενικής Ασφάλειας, Ιωάννη Πολυχρονόπουλου, και του διαβόητου λήσταρχου Καραθανάση.

Το όχημα του Ελευθερίου Βενιζέλου χτυπημένο από τις σφαίρες. Σήμερα βρίσκεται στην οικία-μουσείο του Βενιζέλου στη Χαλέπα Χανίων.

[10] Ο Αντιστράτηγος Αναστάσιος Παπούλας (1857 Μεσολλόγι-1935) ήταν γιος του Σπυρίδωνος Παπούλα, αγωνιστού του 1821 στο Μεσολόγγι. Το 1905, ως λοχαγός διετέλεσε διευθυντής της αστυνομίας Αθηνών-Πειραιώς. Πολέμησε στο Ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897, στους Βαλκανικούς Πολέμους και στην Μικρασιατική εκστρατεία. Τον Νοέμβριο του 1920, με τον βαθμό του Αντιστράτηγου ανέλαβε τη διοίκηση της Στρατιάς Μικράς Ασίας και την επόμενη χρονιά διεύθυνε τις επιχειρήσεις προς τον Σαγγάριο. Τον Μάϊο του 1922 παρέδωσε την διοίκηση στον Αντιστράτηγο Γεώργιο Χατζηανέστη. Στην δίκη των 6 κατέθεσε ως μάρτυρας κατηγορίας, παρ' όλο που υπήρχε κίνδυνος να παραπεμφθεί και ο ίδιος σε δίκη, επιρρίπτοντας πολλές από τις ευθύνες που του αναλογούσαν  στον διάδοχό του. Στη συνέχεια προσχώρησε στη βενιζελική παράταξη και αργότερα έγινε υποστηρικτής της αβασίλευτης δημοκρατίας.

Ο Αντιστράτηγος Αναστάσιος Παπούλας.

[11] Ο Αντιστράτηγος Αλέξανδρος Οθωναίος (1879-1970) αποφοίτησε από τη Σχολή Ευελπίδων το 1900. Συμμετείχε στον Μακεδονικό Αγώνα με το ψευδώνυμο «Καπετάν Παλαμήδης». Έλαβε μέρος στους Βαλκανικούς Πολέμους, στον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο, στην εκστρατεία στην Ουκρανία (1919) και στην Μικρασιατική Εκστρατεία. Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, ορίστηκε πρόεδρος του Εκτάκτου Στρατοδικείου που καταδίκασε σε θάνατο τους έξι θεωρούμενους ως υπαίτιους της καταστροφής. Διετέλεσε πρωθυπουργός της Ελλάδας για τέσσερις ημέρες (6–10 Μαρτίου 1933) επικεφαλής "προσωρινής κυβερνήσεως", προκειμένου να καταστείλει το πραξικόπημα του Νικολάου Πλαστήρα.

Ο Αντιστράτηγος Αλέξανδρος Οθωναίος.

[12] Αντιναύαρχος Ανδρέας Κολιαλέξης (1884 Σύρος-1953), έλαβε μέρος στους Βαλκανικούς Πολέμους, στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και στην εκστρατεία της Ουκρανίας. Συμμετείχε στα κινήματα, του Γουδή 1909, της Εθνικής Αμύνης 1916, του 1922 και του 1935.

[13] Ο Συνταγματάρχης Στέφανος Σαράφης (1890 Τρίκαλα-1957) συμμετείχε στους Βαλκανικούς Πολέμους και τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο. Υπήρξε ένθερμος βενιζελικός και συμμετείχε στα κινήματα του 1933 και 1935, γεγονός που οδήγησε στην απόταξή του. Κατά την κατοχή προσχώρησε στο ΕΑΜ (Εθνικό Απελευθερωτικά Μέτωπο) και τον Μάιο του 1943 ανέλαβε τη ηγεσία του ΕΛΑΣ (Ελληνικός Λαϊκός Απελευθερωτικός Στρατός). Μετά την απελευθέρωση εξορίστηκε στη Μακρόνησο και τον Άγιο Ευστράτιο. Το 1951 εξελέγη βουλευτής της ΕΔΑ. Σκοτώθηκε στις 31 Μαΐου 1957 σε τροχαίο δυστύχημα στον Άλιμο, όταν παρασύρθηκε από αυτοκίνητο που οδηγούσε Αμερικανός σμηνίας της βάσεως του Ελληνικού. 

Ο Συνταγματάρχης  Στέφανος Σαράφης.

[14] Ο Επίλαρχος Σταμάτης Βολάνης (1898 Χανιά-1935) γόνος της ιστορικής οικογένειας των Βολάνηδων. Υπήρξε από τα πλέον δραστήρια στελέχη του κινήματος του 1935.

Ο Επίλαρχος Σταμάτης Βολάνης.

[15] Ο Υποστράτηγος Μιλτιάδης Κοιμήσης (1878-1935) αποφοίτησε από τη Σχολή Υπαξιωματικών το 1904 ως Ανθυπολοχαγός. Συμμετείχε στους Βαλκανικούς Πολέμους και στη Μικρασιατική Εκστρατεία. Υπήρξε ένθερμος υποστηρικτής του Ελευθερίου Βενιζέλου και συμμετείχε ενεργά σε βενιζελικά στρατιωτικά κινήματα. Υπήρξε ένας από τους βασικούς μάρτυρες κατηγορίας κατά των πολιτικών και στρατιωτικών ηγετών της Μικρασιατικής Καταστροφής.

Ο Υποστράτηγος Μιλτιάδης Κοιμήσης.

[16] Η επιστολή ανήκει στο αρχείο του Γεωργίου Βεντήρη, στον οποίο έχουν περιέλθει η αλληλογραφία του Βενιζέλου της περιόδου της προετοιμασίας του κινήματος.

[17] Ο Λουκάς Κανακάρης- Ρούφος (1878-1949) υπήρξε σημαντική προσωπικότητα της Αχαΐας με πολυετή κοινοβουλευτική δράση. Ήταν υιός του Θάνου Κανακάρη-Ρούφου, Δημάρχου Πάτρας και βουλευτού. Σπούδασε νομικά στο ΕΚΠΑ και εντάχθηκε στο κόμμα των Φιλελευθέρων. Εκλέχθηκε κατ’ επανάληψη βουλευτής, διετέλεσε Προέδρος της Βουλής, ενώ ανέλαβε διάφορα υπουργικά χαρτοφυλάκια.

[18] Η επιστολή του Βενιζέλου προς τον Ρούφο.

ΤΕΛΟΣ