Το αρχαϊκό Ελληνικό θαύμα

Του Βασίλη Π. Πατρικάκου
Ιατρού - Χειρουργού
Η ιστορία έχει καταγράψει ως χρυσή ανθρώπινη εποχή, αυτήν της Κλασικής περιόδου της Αθήνας και ως χρυσούν αιώνα τον 5ον π.χ. Όμως ο Ησίοδος, ο μεγαλύτερος μετά τον Όμηρο επικός ποιητής, κατά τους φιλολόγους, ο οποίος κατά τους γνωρίζοντες υπήρξε ο πρώτος λογοτέχνης της ιστορίας και συγχρόνως ο δημιουργός ενός νέου ποιητικού είδους, του διδακτικού έπους, στο έργο του "Έργα και ημέραι" που γράφτηκε τον 8ο π.χ. αιώνα κατακρίνει αναφερόμενος τις άδικες κρίσεις των "δωροφάγων"
Βασιλέων οι οποίοι καταδυνάστευαν τον άνθρωπο.
Το ανθρώπινο γένος εκείνης της εποχής ήταν το σιδηρούν γένος, το τέταρτο και το χειρότερο κατά τον Ησίοδο γένος της ανθρώπινης παρακμής, αφού τα τρία προηγούμενα ήταν το χρυσούν, το αργυρό και το χάλκινο.
Δεν είναι μύθευμα η Ησιόδειος Κοσμογονία. είναι Μύθος ο οποίος έχει συμβολισμένη την ανθρώπινη προϊστορία. Σήμερα μπορούμε να εννοήσουμε τι σήμαινε χρυσούν ανθρώπινο γένος και να αποσυμβολίσουμε τι δήλωνε η Ησιόδειος αποκάλυψη, ότι οι άνθρωποι αυτού του γένους δεν γνώριζαν τον θάνατο. Πώς να αντιληφθούν οι άνθρωποι του χρυσού γένους τον θάνατον ως απώλεια, όταν είχαν αναπτύξει τον ανθρώπινο εγκέφαλο στο βαθμό που η σημερινή ιατρική πασχίζει δίχως ακόμα να το επιτύχει να απεικονίσει το 85% των νευρικών οδών του εγκεφάλου μας τις οποίες οι μακρινοί μας πρόγονοι ανέπτυξαν, αλλά οι απόγονοί τους τις άφησαν σε ανενεργησία. Η Νευροφυσιολογία σήμερα δέχεται ότι οι άνθρωποι χρησιμοποιούμε μόλις το 15% των υπαρχουσών και κατά συνέπεια αναπτυχθεισών οδών του εγκεφάλου μας.
Για το Χρυσούν ανθρώπινο γένος λοιπόν ο θάνατος δεν ήταν απώλεια, αλλά συνέχεια της ζωής από τη μία υπόσταση της Δημιουργίας της ύλης δηλαδή, στην άλλη την οποία η Φυσική έχει ονομάσει αντιύλη με συνδετικό κρίκο και συγχρόνως καταλύτη των δύο υποστάσεων της Δημιουργίας, την Ενέργεια, την οποία εμείς εννοούμε ως ψυχή, Πνεύμα κ.λπ. Ο λογοτέχνης ιστορικός και συγχρόνως ο δημιουργός του διδακτικού έπους ποιητής Ησίοδος ήταν συγχρόνως και Προφήτης αφού έναν αιώνα και πλέον πριν στηλιτεύοντας τους "δωροφάγους" Βασιλείς και τις άδικες κρίσεις τους, οι οποίες καταδυνάστευαν το σιδηρούν ανθρώπινο γένος, το οποίο επειδή είχε "άδικη καρδιά και σκληρή" ζούσε με πόνο, μόχθο και βάσανα, του έμενε ένα μόνο να κάνει. Και ο ποιητής παρότρυνε τον καταπιεσμένο Έλληνα της αρχαϊκής εποχής να επαναστατήσει. Επειδή γνώριζε ότι αυτή είναι η μοίρα του ανθρώπινου γένους όταν βρεθεί αντιμέτωπο με κάθε αδιέξοδη κρίση. Να επαναστατήσει προκειμένου να εδραιώσει μια νέα τάξη πραγμάτων αντίθετη από αυτήν, η οποία τον είχε οδηγήσει η κρίση των ηθών του, των αξιών του και της ανθρωπιάς του.
Όπως σήμερα έτσι ήταν η κατάσταση και τότε στη λεγόμενη "Αρχαϊκή Περίοδο" η οποία τοποθετείται ανάμεσα στην εποχή του Ομήρου έως τους Περσικούς πολέμους επειδή δυόμισι αιώνες χρειάστηκε ο Ελληνισμός για να δομήσει έναν πολιτισμό, ο οποίος σήμερα θαυμάζεται και αποκαλείται Κλασικός.
Εκτός από τον Κλασικό Αθηναϊκό Πολιτισμό αυτούς τους δυόμισι θυελλώδεις αιώνες του Ελληνικού γίγνεσθαι δημιουργήθηκαν προγενέστερα μάλιστα του Αθηναϊκού κι άλλοι δύο Πολιτισμοί στον Ελλαδικό χώρο. Ο Λυκούργειος Σπαρτιατικός κι ο Κορινθιακός.
Ο κλασικός έμεινε ονομαστός από την έννοια της Δημοκρατίας, ο Κορινθιακός δεν έτυχε της κατάλληλης μελέτης κι ο Λυκούργειος πολεμήθηκε από τους αντιπάλους της Σπάρτης. Αίτιο όλων αυτών των επαναστάσεων ήταν η συναισθηματική ανθρώπινη παρακμή, η οποία "ελέω Θεών" είχε οδηγήσει σε κρίση ηθών και αξιών.
Οι νόμοι δεν υπήρχαν και το δίκαιο ήταν θρησκευτικό και εθιμικό. Έτσι φτιάχτηκαν δύο τάξεις ανθρώπων. Οι Άριστοι, όπως αυτοαποκαλούντο, αυτοί δηλαδή οι οποίοι θρησκευτικο-εθιμικά είχαν συγκεντρώσει τον πλούτο και συνεπώς τη δύναμη γι’ αυτό ονομαζόντουσαν αριστοκράτες. Υπήρχαν όμως και οι εξαρτημένοι αγρότες οι οποίοι με τον καιρό κατέληγαν δούλοι των αριστοκρατών.
Μέχρι και την εποχή του Ομήρου οι αυτοαποκαλούμενοι αριστοκράτες ασχολούντο με τον πόλεμο, το κυνήγι και την επίβλεψη των κτημάτων τους. Μετά τα Ομηρικά έπη στα οποία μαθαίνουμε ότι οι αριστοκράτες εργαζόντουσαν στα κτήματά τους, φαίνεται ότι διαπίστωσαν πως οι πόλεμοι είναι περισσότερο προσοδοφόροι διότι έχουν κέρδη και λάφυρα. Έτσι την αρχαϊκή περίοδο η εργασία αποκτά ταπεινωτικό χαρακτήρα για τους αριστοκράτες και επειδή ξεχνούν την γεωργική τέχνη, μη ασχολούμενοι με τη Γη, εξαρτώνται από τους ήδη εξαρτημένους αγρότες. Έχοντας όμως πλούτο και δύναμη τούς είναι εύκολο να μετατρέψουν τους εξαρτημένους αγρότες σε δουλοπαροίκους. Δηλαδή σε εργάτες που είχαν το δικαίωμα να εργάζονται και να διαβιούν στα κτήματα κάποιου αριστοκράτη παραδίδοντας το ένα έκτο της παραγωγής. Το κέρδος του δουλοπαροίκου αφορούσε την όποια καλλιέργεια είχε στη δική του Γη. Όμως οι ανάγκες του, οι υποχρεώσεις του, οι καταστροφές της σοδειάς του κι οι προίκες στα παιδιά του αργά ή γρήγορα δημιουργούσαν δια τον δουλοπάροικο εκρηκτικά αδιέξοδα. Έβλεπε λύση μόνο στον δανεισμό. Δανειζόταν λοιπόν από τον αριστοκράτη αλλά αργά ή γρήγορα πολλοί αδυνατούσαν να πληρώσουν τους τόκους οι οποίοι γινόντουσαν κεφάλαιο και το θρησκευτικο-εθιμικό δίκαιο στο κεφάλαιο των χρεών ήταν με το μέρος τους δανειστή και προέβλεπε σε περίπτωση αδυναμίας πληρωμής του χρεώστη προσωποκράτηση, ως ενέχυρο του δανειστή. (Κάτι σαν κι αυτό που συμβαίνει στην Ελλάδα σήμερα, που έχουν γεμίσει οι φυλακές από οικονομικούς κρατούμενους.)
Η δουλεία παγιώθηκε σαν κατάσταση και δύο πηγές, ο Αριστοτέλης στην "Αθηναίων πολιτεία" κι ο Πλούταρχος στον "Βίο του Σόλωνα" μας βεβαιώνουν ότι στην Αττική Γη οι περισσότεροι πολίτες είχαν γίνει δούλοι. Απ’ ό,τι όμως αποδεικνύει η ιστορία και στη Σπάρτη και στην Κόρινθο αλλά και στο Άργος πρέπει η δουλεία να ήταν καθεστώς.
Όμως του ανθρωπίνου είδους το χαρακτηριστικό και της ζωής, αδιαπραγμάτευτος νόμος είναι η Ελευθερία στις επιλογές των μορφών της. Μπορεί να φαίνεται ότι "το μεγάλο ψάρι τρώει το μικρό" όμως οι πολυκύτταροι οργανισμοί είμαστε έρμαια των μικροβίων και των ιών.
Οι έχοντες εγκεφαλικό φλοιό οργανισμοί εκτός από ένστικτα διαθέτουμε και συνείδηση. Τα λογικά όντα όμως εκτός από συνειδητό διαθέτουμε και υποσυνείδητο. Έναν άυλο κόσμο στον οποίο αποθηκεύουμε τα απωθημένα μας κι αυτά επαναφέρονται στο συνειδητό μας με τη μορφή ονείρων.
Όλοι οι άνθρωποι ονειρευόμαστε κοιμώμενοι, κάποιοι κάνουμε όνειρα και ξύπνιοι. Διότι η μάνα ζωή κάθε στιγμή μας ζωοδοτεί με ιδέες. Πριν τον Μάρτιν Λούθερ Κινγκ, τρεις σχεδόν χιλιετίες, ονειρεύτηκαν οι Έλληνες δούλοι ισομοιρία. Και το σημαντικό ήταν πως το όνειρο της ισομοιρίας δεν πήγασε από το άδικο και την εξαθλίωση της δουλείας αλλά από ένα ανθρώπινο χαρακτηριστικό τη συνεργασία, που κάποιοι το λένε αλτρουισμό και ένα Ελληνικό χαρακτηριστικό που η Ελληνική γλώσσα το δηλώνει ως φιλοπατρία.
Ο Όμηρος στα έπη του είχε περιγράψει τους ήρωες. Όλοι τους "ευγενείς" της "Ιλιάδας" και της "Οδύσσειας". Ήταν ιδανικό για τους αριστοκράτες στη μάχη να δοξασθούν. Έτσι θα ξεχώριζαν από το λαό που επειδή δεν μπορούσε να κάνει αλλιώς πολεμούσε. Γι’ αυτό όταν έβλεπε τα δύσκολα την ασπίδα που τον βάραινε πετούσε και με πόδια λαγού από τη μάχη έφευγε και τη σκιά του κυνηγούσε.
Στην αρχαϊκή Ελλάδα ο "ευγενής" από τη μάχη την εξουσία του αντλούσε. Οι οπλίτες είχαν την ιδέα της ισομοιρίας και της φιλοπατρίας. Το ξίφος προστάτευε αυτούς, η ασπίδα τον συμπολεμιστή του. Αν την κρατούσε μέχρι τελικής πτώσης του και το δικό του κενό το συμπλήρωνε ο διπλανός του προστάτευε του συμπολεμιστή του τη ζωή και της πατρίδας του την ακεραιότητα.
Αυτήν την πολεμική διάταξη την ονόμασαν φάλαγγα και πρώτοι τη διδάχθηκαν οι Σπαρτιάτες από τους Αργείους το 669 π.χ., αφού νικήθηκαν στη μάχη των Υσιών. Μετά τη φιλοσοφία της φάλαγγας και την Κοσμοθεωρία του "Ή ταν ή επί τας" την είχαν πιστεύω τους σε μια προσπάθεια η αλληλεγγύη να μαλακώσει το σκληρό και άδικο Ησιόδειο γένος. Στις ώριμες συνειδήσεις των αρχαϊκών Ελλήνων βρέθηκαν νομοθέτες οι οποίοι υλοποίησαν το όνειρό τους αντί του θρησκευτικο-εθιμικού δικαίου θέσπισαν κώδικες γραπτών νόμων κι έτσι προέκυψε στον σύγχρονο πολιτισμό το αρχαϊκό Ελληνικό θαύμα. Αφού ο Μυκηναϊκός πολιτισμός δεν αναφέρει τέτοια πολεμική διάταξη ή ανεκαλύφθη από τους Αργείους ή διεσώθη από τον Μινυακό μετα-Πελασγικό πολιτισμό ίχνη του οποίου έχουν βρεθεί στην Αρκαδία.
Τον πρώτο κώδικα γραπτών νόμων τον έδωσε στους Σπαρτιάτες ο Λυκούργος, αφού συμβουλεύτηκε το Μαντείο των Δελφών.
Ο ποιητής Τυρταίος αλληγορικά συνδέει την ήττα των Σπαρτιατών από τους Αργείους στη μάχη των Υσιών με τη μύησή τους στη φιλοσοφία της Φάλαγγας και τα κατορθώματά τους στους Μεσσηνιακούς Πολέμους. Όμως περιγράφει και μας πληροφορεί για την απαίτηση των στρατιωτών για την αναδιανομή της Γης μετά τον πόλεμο. Εκεί εμφανίστηκε ο νομοθέτης Λυκούργος, τον οποίο, κατά τον Πλούταρχο (αρχιερέας των Δελφών 1-2 μ.χ. αιώνα) χαρακτήρισε η Πυθία "Θεόν μάλλον παρά άνθρωπον" και στον οποίο του παρέδωσε τη "Μεγάλη Ρήτρα" εκ μέρους του Θεού Απόλλωνα, σύμφωνα με την οποία διαιρείτο αρχικά η κοινότητα των Σπαρτιατών σε φυλές και σε ομάδες ("φυλές" και "ωβές"). Διοικητικά αποτελεί η Λυκούργεια νομοθεσία αντικείμενο σύγχρονης μελέτης. Διότι έχει την παγκόσμια πρωτοτυπία να έχει ως ανώτατη εξουσία δύο βασιλείς, αλλά και πραγματική εξουσία την Απέλλα (πολίτες οι οποίοι ονομάζοντο Όμοιοι) η οποία εψήφιζε δια βοής, κι οι Έφοροι με τη γνώμη της Απέλλας είχαν δικαιοδοσία ζωής και θανάτου στους Βασιλείς. Οι γυναίκες στην αρχαία Σπάρτη είχαν δικαιοδοσίες που δεν υπήρχαν ούτε υπάρχουν πουθενά, αλλά παρείχετο ισονομία απόλυτη ξεκινώντας από την παιδεία στην οποία υπήρχε κοινή αφετηρία, ίσες ευκαιρίες αλλά και αξιοκρατία. Ο Λυκούργος λέγεται ότι απεχώρησε από τη Σπάρτη και ζήτησε από τους Σπαρτιάτες να τηρήσουν τους νόμους και τις μεταρρυθμίσεις της "Μεγάλης Ρήτρας", συμπεριλαμβανομένου και του αναδασμού έως ότου επιστρέψει. Όμως δεν το έπραξε, προκειμένου οι Σπαρτιάτες να παραμείνουν πειθαρχικοί. Η Σπάρτη δεν εγνώρισε τυραννία. Ενσάρκωνε την ιδέα της Ελευθερίας, της ανεξαρτησίας και της αυτάρκειας και το ερώτημα είναι μήπως είναι ώριμοι οι καιροί, το διαδίκτυο δεν χρειάζεται ψήφο δια βοής, μήπως οι λαοί πρέπει να αρχίσουμε να γινόμαστε Απέλλα κι οι πολίτες "Όμοιοι"; Πάντως και στην Αθήνα στα τέλη του 7ου π.χ. αιώνα ο Δράκων επεχείρησε αντικατάσταση του θρησκευτικο-εθιμικού δικαίου που ίσχυε σαν νομοθετικό δίκαιο. Αλλά διατήρησε τις διατάξεις που αφορούσαν την εγκληματικότητα των πολιτών. Γι’ αυτό το 594 π.χ. που ανέλαβε ανώτατος άρχοντας των Αθηνών ο Σόλων ξέσπασε η επανάσταση των αδικημένων πολιτών κατά των αριστοκρατών κι οι δυο συγκρουόμενες παρατάξεις συμφώνησαν να δοθεί δίκαια λύση με μεσολαβητή τον Σόλωνα.
Ο Σόλων προκειμένου να διαχειρισθεί την κρίση έθεσε σε ισχύ άμεσα το μέτρο της σεισάχθειας. Η λέξη σεισάχθεια την κυριολεξία σημαίνει "απαλλαγή από το βάρος" και βάρος των πολιτών εκείνης της εποχής ήταν η δουλεία για χρέη. Έτσι απαγορεύτηκε το ενέχυρο σώματος λόγω χρεών. Δεν έκανε όμως αναδασμό, κάτι που εφήρμοσε ο Λυκούργος. Η ειρήνη κι η κοινωνική γαλήνη επεκράτησαν στην Αττική Γη αλλά τόσον οι αριστοκράτες λόγω της διαγραφής των χρεών που προέβλεπε η Σεισάχθεια όσον και οι Πολίτες, επειδή δεν έκανε τον αναδασμό, στράφηκαν εναντίον του Σόλωνα, ο οποίος όμως άφησε στους Αθηναίους νομοθετικό πλαίσιο.
Δημοκρατία δεν πέτυχε ο Σόλωνας αλλά ο Κλεισθένης, το 508 π.χ., όπως κι ο Λυκούργος διαιρώντας ο μεν Λυκούργος τα μέλη της κοινότητας της πόλης σε φυλές και ομάδες, τις επονομαζόμενες "φυλές" και "ωβές", ο δε Κλεισθένης διαιρώντας κι αναδιορθώντας το σώμα των πολιτών σε δέκα από τέσσαρες, σπάζοντας όμως έτσι τους δεσμούς των τοπικών συνεργασιών και καταφέρνοντας έτσι αποφασιστικό πλήγμα στην παντοδυναμία των αριστοκρατών. Ένα αρχαϊκό θαύμα χρειαζόμαστε οι άνθρωποι τον καιρό της "παγκοσμιοποίησης". Ξεκινώντας από την απόφαση των αρχαϊκών Ελλήνων να αλλάξουν τη νοοτροπία τους τη δουλική προκειμένου μέσα από το συμφέρον του συνόλου να προκύψει και το ατομικό συμφέρον.